Inspiratieblog: Betekenisvol letteraanbod

Letters kom je in elke kleutergroep tegen. Op de kapstok bij naamkaartjes, in de huishoek op een boodschappenlijst, op de dagritmekaarten of in de kring: ze horen bij school en bij taal. Het ene kind kent al een flink aantal letters; het andere is vooral nieuwsgierig naar zijn eigen naam. Hoe zorg je dat je aanbod betekenisvol en uitdagend is, maar tegelijkertijd past bij jonge kinderen en niet te schools wordt? Ambassadeurs Maartje en Suus zijn beiden werkzaam als leerkracht; Maartje in groep 1/2 en Suus in een ZML onderbouw. In deze blog lees je tips die je direct kunt inzetten, gericht op betekenisvol letteraanbod bij het jonge kind.

Waarom een letteraanbod?

Laten we starten met het waarom van een goed letteraanbod. Het leren lezen is natuurlijk een open deur, maar er gaat een hoop vooraf aan de ontwikkeling van een kind voordat het begint met lezen. Een kind dat letters kent, kan niet automatisch lezen. Eerst ontwikkelt zich het bewustzijn van klanken en taal, vervolgens gaan kinderen ook spelen met letters. Denk bij het bewustzijn bijvoorbeeld aan: rijmen, klanken onderscheiden, geschreven letters verbinden aan gesproken klanken, woorden hakken en losse letters aan elkaar plakken. Door betekenisvol aandacht te besteden aan letters, stimuleer je de taalontwikkeling van kinderen.

Op het moment dat een kind letters interessant vindt, is hij gemotiveerd om hier meer over te leren. Die intrinsieke motivatie zorgt dat een kind ook betrokken en enthousiast is wanneer hij met letters aan de slag kan. Geef gehoor aan deze interesse, ook als het kind nog jong is, want op een spelende wijze kun je hier al prima mee aan de slag in de klas!

Landelijke kaders

Eind 2024 bezocht Maartje de inspectie voor het onderzoek ‘De kwaliteit van de vroegschoolse educatie’, lees het interview hier terug. Tijdens dit gesprek bracht ze ook het letteraanbod ter sprake. Goed om te weten: er is géén landelijk verplicht aantal letters dat een kleuter moet kennen. De inspectie kijkt niet naar een lijstje afgevinkte letters, maar naar de kwaliteit van het taalaanbod en het leerkrachthandelen.

Wat betekent dat concreet:

• Creëer je gedurende de dag steeds leermomenten?
• Benut je onderwijstijd bewust?
• Heb je kennis van de leerlijn en verwachtingen van kinderen?
• Kun je onderbouwen waarom je kiest voor een bepaalde werkwijze?
• Is er schoolbreed een duidelijke visie op goed onderwijs?

De inspecteurs benadrukken dat er niet één juiste manier is. Als je keuzes kunt uitleggen en onderbouwen, is er ruimte voor verschillende werkwijzen. De samenwerking met de voorschool is hierbij ook een aandachtspunt. De kern is dus niet hoeveel letters je aanbiedt, maar hoe doordacht en samenhangend je onderwijs is.

Aanbod in de klas

Over naar de praktische kant: hoe kan dit letteraanbod er in de klas uitzien?

1. Start vanuit een betekenis thema
   Werk je bijvoorbeeld rond het thema de bakkerij, dan is de letter b geen los doel, maar onderdeel van het spel. Kinderen schrijven brood op een bestelformulier of boodschappenbriefje of ze zoeken de b op verpakkingen. Tijdens het buitenspelen komen kinderen diezelfde letter weer tegen en kunnen ze er betekenis aan verlenen. Als leerkracht is het mooi om te zien hoe kinderen letters herkennen in steeds meer situaties!
2. Werk vanuit namen
   De eigen naam (of die van papa/mama/klasgenoten) is voor veel kleuters het eerste woord dat betekenis heeft. Vanuit de naam kun je klanken onderzoeken. Welke klank hoor je vooraan? Welke letter hoort daarbij? Wie heeft die letter nog meer in zijn naam? Hiermee werk je direct aan klanktekenkoppeling zonder gebruik te maken van werkbladen.
3. Laat letters ontstaan in spel
   Schrijf samen een brief/boodschappenlijst in de huishoek. Maak letters in de bouwhoek met constructiemateriaal. Maak letters met klei of deeg en laat ze hiermee opdrachten uitvoeren. Voeg letters toe aan de thematafel/tufftray. In de groep van Maartje vragen kinderen regelmatig om de (magnetische) letters, deze staan in een mandje in de kieskast en gebruiken kinderen in verschillende hoeken om woorden te leggen tijdens spel. Tijdens het thema boerderij gebruiken ze deze letters bijvoorbeeld om een naambordje te maken voor de kip op de kralenplank.
4. Taalprojecten met betekenisvolle activiteiten
   Maak gebruik van de projecten van Kleuteruniversiteit. Al deze projecten bevatten activiteiten rondom taalonderwijs, maar in de projecten Alfabet en Aap leest een letter staan letters de hele periode centraal, zo kunnen de kinderen spelenderwijs hun letterkennis uitbreiden.

Wat kunnen ouders thuis doen?

• Spreek letters fonetisch uit. Daarmee wordt bedoeld dat je een letter benoemt zoals hij echt uitgesproken wordt. De /m/ wordt dus ‘mmm’ en de /i/ spreek je uit als ‘i’, zoals in ‘ik’, en niet als ‘ie’. Dit is van belang voor het aan elkaar plakken van letters wanneer kinderen gaan lezen.
• Zoek letters in de omgeving. Welke letter hoor je vooraan bij stoel? En welke grote letter ziet je kind onderweg langs de snelweg? Welke letters staan er op de pot met pindakaas? Ziet je kind die letters ook op andere verpakkingen? Je oefent zo niet alleen met letters, maar ook met het visueel onderscheiden.
• Lees je kind dagelijks voor. Onderzoek wijst uit dat kinderen die elke dag worden voorgelezen een significant grotere woordenschat hebben dan kinderen die niet worden voorgelezen (Logan et al., 2019).
• Stimuleer je kind, maar laat het vooral los als de interesse in letters verdwijnt.

We hopen je geïnspireerd te hebben om te experimenteren met het letteraanbod in de klas. Heb jij nog goede tips of ben je aan de slag gegaan met dit onderwerp in jouw klas, dan horen we dit graag! Deel jouw ervaringen in de Facebookgroep Vrienden van Kleuteruniversiteit. Ben je benieuwd naar meer tips vanuit de praktijk? Dan kun je ons volgen op Instragram als @deklasvanjufmaartje en @jufsuusinactie.

Bronnen:

• Logan, Jessica A. R. PhD*; Justice, Laura M. PhD*; Yumuş, Melike PhD†; Chaparro-Moreno, Leydi Johana*. When Children Are Not Read to at Home: The Million Word Gap. Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics 40(5):p 383-386, June 2019. | DOI: 10.1097/DBP.0000000000000657