Inspiratieblog: Begrijpend luisteren – De kracht van interactief voorlezen

Begrijpend luisteren is meer dan alleen ‘luisteren naar een verhaal’. Bij de voorloper van begrijpend lezen gaat het erom dat kinderen begrijpen wat ze horen, verbanden leggen en nadenken over wat er gebeurt. Een belangrijke vaardigheid waar vaak een beroep op wordt gedaan. In de eerste jaren van de basisschool leg je hier, spelenderwijs, de basis voor. Maartje Ramakers is leerkracht van groep 1/2 op basisschool de Weiert in Arcen en is ambassadeur van Kleuteruniversiteit. In deze blog geeft ze je tips over hoe je bij kleuters het begrijpend luisteren kunt stimuleren.

Interactief voorlezen is de rode draad in het stimuleren van kritische luisteraars. Geef de kinderen ruimte om te reageren, discussiëren en nadenken over verhalen die je voorleest. Uit onderzoek blijkt zelfs dat deze manier van voorlezen leidt tot betere probleemoplossing bij kleuters (Van Elsen, Catrysse & De Maeyer, 2024). In dit onderzoek kregen kinderen vijf interactieve voorleessessies in kleine groepjes, waarin ze meedachten over oplossingen voor de problemen van boekpersonages. Hun probleemoplossend vermogen werd getest met twee taken waarbij meerdere oplossingen mogelijk waren. De resultaten lieten zien dat de kinderen na afloop flexibeler, vlotter en creatiever waren in het bedenken van oplossingen.

Luisterhouding

Hoe pak je interactief voorlezen aan? Begin met het aanleren van een juiste luisterhouding. Dit is voorwaardelijk voor alle activiteiten die je verder gaat uitvoeren, kleuters moeten leren hoe ze écht luisteren. Oefen het in kleine stapjes en breidt het steeds uit. Houdt bijvoorbeeld deze stappen aan en maak het visueel met foto’s:

1. Je zit op je eigen plek, met je handen bij jezelf.
2. Tijdens het voorlezen ben je stil.
3. Je kijkt naar de juf of meester en let op het boek.
4. Je luistert naar het verhaal.

Start spelenderwijs met luisterspelletjes, laat kinderen in de kring hun ogen sluiten en herkennen welk geluid het is of waar het geluid vandaan komt. Of stop tijdens een wandeling met lopen en laat de ogen sluiten, sta stil bij alles dat je hoort. Wie kan er terug in de klas nog benoemen wat hij heeft gehoord? Mijn ervaring is dat kinderen, zeker wanneer je een duidelijke luisteropdracht geeft, hele verrassende geluiden kunnen noemen. Het ene kind heeft het over de wind, de ander over een auto die hij op de achtergrond heeft gehoord en weer een ander kind vertelt dat hij zijn maatje heeft horen hoesten. Het is mooi om vervolgens samen ook de verschillen te bespreken.

Opbouw in vaardigheid

Het begrijpend luisteren is een vaardigheid die kinderen moeten ontwikkelen. Voor elk ontwikkelingsgebied geldt dat er sprake is van een opbouw. Start met de luisterspelletjes en het stimuleren van kritisch luisteren, pas wanneer kinderen de juiste kritische luisterhouding aannemen zet je gerichte activiteiten voor het begrijpen in.

Bij een kleuter die net op school zit en egocentrisch denkt, bied je geen gedragspatroongrafiek aan. Deze grafiek, die gericht is op het herkennen en onder woorden brengen van gevoelens (van anderen) kun je wel aanbieden aan de kinderen die ervaring hebben met interactief voorlezen en zich kunnen inleven in personages. Houd altijd rekening met jouw doelgroep: jíj kent de kinderen in je klas het best en weet wat zij nodig hebben.

Interactief voorlezen

Een activiteit die wél geschikt is voor jonge kleuters, is het voorlezen aan de hand van pictogrammen. Gebruik een aantal herkenbare picto’s en behandel deze tijdens elk voorleesmoment. De ‘wie’, ‘wat’, ‘waar’-vragen kunnen kinderen al vrij snel beantwoorden. Je breidt dit later uit met de vraag naar het probleem in het verhaal en de eventuele oplossing hiervan. Maak de antwoorden van kinderen visueel door het uitwerken van een mindmap over het boek. Deze mindmap kun je later weer inzetten bij een spel- of verteltafel, waar kinderen het verhaal naspelen. Een boekentip voor deze activiteit is het prentenboek De blaadjesdief van Alice Hemming. Het verhaal, passend bij de herfst, heeft een heel duidelijk probleem en ook de oplossing wordt uitvoerig beschreven. Daarnaast komen er niet te veel verschillende personages in voor wat zorgt voor behapbare vragen wanneer je de verschillende pictogrammen bespreekt. Een ander prentenboek dat ik hiervoor graag inzet is: Mevrouw Das en meneer Ping van Rindert Kromhout. Dit boek sluit mooi aan bij het eind van de winter en de overgang richting de lente. Het boek heeft een verhaallijn die goed te volgen is met een duidelijk probleem en oplossing. Ook het boek Een ober van niks van Tjibbe Veldkamp is geschikt; je kunt het gebruiken tijdens de feesten in december of als je werkt over het thema ‘restaurant’.

Naspelen van verhalen

Het naspelen van verhalen is erg leerzaam voor kleuters. Start met een kort, bekend verhaal waarin niet te veel personages voorkomen. Lees het meerdere keren interactief voor en bespreek de personages en gebeurtenissen samen. Zorg dat deze personages op een vertel- of speeltafel beschikbaar zijn en laat kinderen het verhaal zo naspelen. Dit breid je uit door het aanbieden van verhalen met meerdere personages of uitgebreidere verhaallijnen.

Let op: niet alle verhaallijnen van prentenboeken zijn speelbaar. Lopen er veel gebeurtenissen door elkaar of is er veel wisseling in personages? Gebruik het boek dan niet voor begrijpend luisteractiviteiten.

Vensterruiten

Dit is een activiteit die je gemakkelijk kunt inzetten en waarin kinderen zelfstandig bezig zijn: Je verdeelt een blad in vier vakken en stopt tijdens het voorlezen vier keer. Na elk fragment tekenen de kinderen wat ze net gehoord hebben in één vak. Leg de nadruk op functioneel tekenen, het gaat er niet om dat kinderen de meest gedetailleerde of ‘mooie’ tekeningen maken, maar dat ze aan de hand van hun tekening kunnen vertellen wat er in het verhaal gebeurt. Doordat alle kinderen zelfstandig verwerken kun je tijdens je observatie heel goed zien hoe de luistervaardigheid zich per kind ontwikkeld.

Tekendictee – vervolg activiteit

Bij het tekendictee draait het om het letterlijk verwerken wat kinderen horen. De auditieve opdracht wordt omgezet in praktische handelingen. Een tekendictee is niet direct gekoppeld aan een boek: hierin bepaal je zelf wat kinderen verwerken. Dit is een activiteit die je pas aanbiedt wanneer kinderen ervaring hebben met begrijpend luisteren. Je geeft bijvoorbeeld opdrachten als: ‘Teken in het midden van je blad een vierkant. Hierop teken je een driehoek. In het midden van het vierkant teken je een rechthoek, met daarin een kleine cirkel. Dit is de voordeur van het huis.’ Kinderen moeten goed luisteren, de informatie vasthouden en die vervolgens omzetten in een beeld. Hierbij gaat het niet alleen om kritisch luisteren, maar ook om het begrip van taal, ruimtelijke begrippen en volgorde. Speciaal voor de Sinterklaasperiode gaf ik eerder al een tekendictee, dat dictee is elk jaar een groot succes. De pakjesboot leent zich perfect voor opdrachten rondom ruimtelijke begrippen! Er zijn ook andere opties. Zo kun je tijdens de wisseling van seizoenen gebruik maken van een boom en bij het thema de ruimte laat je kinderen bijvoorbeeld een raket tekenen met meetkundige figuren.

Een andere uitdagende activiteit is de gedragspatroongrafiek, hier schreef ik eerder al over in deze blog Begrijpend luisteren bij kleuters. In deze blog wordt verder ingegaan op de goede luisterhouding en interactief voorlezen, daarnaast vind je er verschillende activiteiten voor de luistervaardigheid. De blog bevat ook twee gratis downloads: de Gedragspatroongrafiek én een blad voor Vensterruiten. Onder deze blog hebben we ze nog eens op een rijtje gezet.

Hopelijk heeft deze blog je geïnspireerd om te experimenteren met nieuwe activiteiten rondom begrijpend luisteren! Wil je meer van mijn klas zien? Volg me dan op Instagram via @deklasvanjufmaartje. Heb je na deze blog vragen of wil je iets anders weten? Stuur dan gerust een bericht via Instagram of je via de Facebook-groep Vrienden van Kleuteruniversiteit 

Gedragspatroongrafiek
Vensterruiten