Inspiratieblog: Van routine-taal naar rijke taal + gratis download

Dagelijkse routines in de klas, zoals binnenkomen, opruimen, fruit eten en naar buiten gaan, lijken momenten waarop je niet met leren bezig bent. Vaak zeggen we dingen als ‘Pak je jas’ of ‘Ruim op’ en focussen we op dat soort momenten niet op de woordenschat. Maar juist deze momenten zitten vol met taalkansen. In deze blog laten Manon en Simone, beiden werkzaam in groep 1 en 2, zien hoe je zonder extra voorbereiding routines kunt ombuigen naar rijke taalmomenten. En we delen een gratis download vol voorbeelden, zodat je direct aan de slag kunt in jouw klas!

Wat wordt er bedoeld met rijke taal?

Rijke taal is taal die kleuters uitnodigt om te luisteren, te denken en zelf te spreken. Het is taal die beschrijft, uitnodigt, uitbreidt en aanzet tot nadenken. In de kleuterklas betekent dit dat we taal gebruiken om ervaringen te verwoorden, handelingen te beschrijven, gedachten en gevoelens zichtbaar te maken en de kleuters te stimuleren om hun eigen ideeën onder woorden te brengen. De rol van de leerkracht is hierin essentieel. Kleuters leren taal vooral door te horen hoe wij taal gebruiken. Het gaat dus niet om uitleggen, maar om modelleren. Je kunt zeggen: ‘Pak je jas.’, maar je kunt ook zeggen ‘Ga je jas van de kapstok pakken.’ Het verschil zit hem niet in de lengte van de zin, maar in de inhoud. Je verduidelijkt de opdracht, je voegt betekenisvolle woorden toe en je modelt correct en rijk taalgebruik, zonder extra tijd en uitleg, maar met een groot effect op de taalontwikkeling.

Waarom zijn routines zo krachtig?

Routines lenen zich bij uitstek voor het inzetten van rijke taal. Ze keren dagelijks terug en zijn voorspelbaar. Kinderen zijn tijdens deze momenten vaak ontspannen: ze weten wat er komt en wat er van hen verwacht wordt. Juist daardoor durven ze meer taal te gebruiken. Routines vormen een natuurlijke context voor taal. Je hebt geen extra tijd of materialen nodig; het enige wat nodig is, is bewustwording van je eigen taalgebruik. Welke woorden gebruik je? Hoe geef je een opdracht? Laat mijn taal ruimte voor betekenis en begrip?

Elke dag heb je in de klas een fruitmoment. Verander je taal van functionele taal ‘Eet je fruit’, naar rijke taal ‘Pak je fruit uit je tas’. Met één kleine aanpassing voeg je al extra woordenschat toe. Dit moment kun je verder verdiepen door taal die uitnodigt en laat nadenken. ‘Hoe voelt de schil van jouw mandarijn? Hoe weet je dat je genoeg hebt gegeten? Deze peer is sappig en zacht.’ De rol van de leerkracht is hierbij steeds hetzelfde: een rijk taalvoorbeeld geven, waarop kleuters kunnen aansluiten.

Van functioneel naar rijke taal: kleine aanpassingen

Het mooie van rijke taal is dat je geen grote veranderingen hoeft door te voeren om een groot effect te bereiken. Vaak zijn het de kleine aanpassingen in je taalgebruik die routines veranderen in rijke leermomenten. Door één of twee extra woorden toe te voegen, krijgt je opdracht of instructie meer betekenis.

Voorbeelden:

‘Ruim de blokken op.’ → ‘Leg de blokken in de blauwe bak.’
‘Ga zitten.’ → ‘Ga zitten op je plek in de kring.’
‘Was je handen.’ → ‘Was je handen met zeep.’
‘Plak het papier.’ → ‘Smeer de lijm over het papier.’

Met deze kleine toevoegingen geef je kleuters extra woordenschat, volgorde en context. Ze leren spelenderwijs nieuwe woorden en zinsconstructies, terwijl ze hun dagelijkse routine uitvoeren.

Kijken, benoemen en doorvragen

Naast het verrijken van instructies speelt ook de manier waarop je vraagt en observeert een belangrijke rol. Door bewust te verwoorden wat je ziet en hier vragen aan te koppelen, ontstaan vanzelf waardevolle taalgesprekken. Deze vragen kun je uitstekend inzetten tijdens dagelijkse routines.

Door gerichte vragen te stellen aan één kind of een klein groepje, nodig je kinderen uit om hun gedachten onder woorden te brengen. Je moedigt hen aan om zinnen te maken die passen bij hun taalniveau. Je kunt hierbij onderscheid maken in verschillende categorieën:

Observaties	Wat zie je gebeuren?	Wat valt je op?	Wat gebeurt er als…?
Emoties	Hoe voel je je?	Wanneer voel je je blij/boos/verdrietig?	Wat kun je doen als je blij/boos/verdrietig bent?
Oorzaak en gevolg	Wat denk je dat er gaat gebeuren?	Waarom denk je dat dat gebeurt?	Wat zou je doen als…?
Vergelijken/ categoriseren	Wat is anders?	Wat is hetzelfde?	Kun je iets anders vinden dat erbij hoort?
Waarnemen	Wat hoor je?	Wat zie je?	Wat voel je?
Reflectie	Wat vond je leuk vandaag?	Wat was moeilijk?	Wat heb je geleerd?

Een voorbeeld uit de praktijk tijdens het opruimen:

‘Welke kleur heeft het blok dat jij opruimt?’
‘Waar leg jij de auto neer?’

Je kunt voortbouwen op het antwoord van een kind. Zegt een kind: ‘Rood.’ Dan kun je reageren met: ‘Ah, je zegt rood. Welke andere dingen in de klas zijn er ook rood?’ Zo laat je zien dat hun antwoord ertoe doet én breid je het gesprek uit met nieuwe woorden en verbanden.

Daarnaast kun je observerend taalgebruik inzetten door te benoemen wat je ziet, bijvoorbeeld:

Emoties: ‘Je voelt je waarschijnlijk een beetje verdrietig.’
Handelingen: ‘Ik zie dat je een toren bouwt.’
Oorzaak en gevolg: ‘Wat gebeurt er als hij omvalt?’
Materialen/ voorwerpen: ‘Ik zie dat je de blokken gebruikt om een huis te bouwen.’

Door dit soort vragen en opmerkingen tijdens routines te gebruiken, nodig je kinderen uit om hun eigen woorden te gebruiken voor wat ze doen, voelen en waarnemen. Jij modelt rijke taal, zij sluiten aan op hun eigen niveau. Zo worden alledaagse handelingen vanzelf rijke taalmomenten.

In de praktijk

In de klas van Manon worden routines bewust ingezet als leermoment. Door te modelen krijgen de kinderen een rijk en duidelijk taalvoorbeeld. Het toevoegen van extra woorden aan zinnen stimuleert zichtbaar de woordenschatontwikkeling.
Manon: ‘Het is mooi om te zien dat leerlingen met een kleinere woordenschat zinnen gaan herhalen die ze eerder gehoord hebben.’ Vooral leerlingen met een NT2-achtergrond of een beperkte woordenschat hebben veel behoefte aan dit goede voorbeeld. Modelen is, zeker bij jonge kinderen, enorm belangrijk.

Bij Simone in de klas spraken kinderen in twee- en driewoordzinnen. ‘Om rijke taal bij deze kinderen uit te lokken, heb ik allereerst uitgebreid geobserveerd hoe zij communiceren tijdens hun dagelijkse activiteiten en spelmomenten. Door aandachtig te kijken naar hun interesses, voorkeuren en spontane interacties, kon ik beter inschatten welke onderwerpen hen motiveren om te praten. Vervolgens sloot ik aan bij hun spelsituaties door me actief bij hun spel te voegen, vragen te stellen die uitnodigen tot langere zinnen en nieuwe woorden aan te bieden die passen bij het thema van hun spel. Bijvoorbeeld, tijdens het bouwen met blokken introduceerde ik woorden zoals ‘toren’, ‘hoog’, ‘vallen’ en stimuleerde ik hen om zinnen te vormen zoals “Ik bouw een hoge toren.” of “De blokken vallen om”. Door deze aanpak kon ik de kinderen op een natuurlijke en speelse manier uitdagen om hun taalvaardigheden te ontwikkelen en hun zinslengte geleidelijk uit te breiden.’

Twee downloads: direct aan de slag met rijke taal

In de de download Rijke taal – geheugensteuntjes vind je verschillende zinnen om in te zetten tijdens routines. Hiermee maak je je taalgebruik rijker op routine-momenten. De download is vooral bedoeld om jou als leerkracht bewuster te maken van het belang van rijke taal.

In de andere download vind je het Woordkaartenspel. Dit spel kun je inzetten tijdens bijvoorbeeld het fruit eten of op een kort moment tussendoor. Manon gebruikt het spel op verschillende momenten van de dag: ‘Een kaartje is zo gepakt. Ik geef altijd de opdracht om met hun kniemaatje een zin te bedenken met het woord van de woordkaart. In het begin vertelden kinderen vaak een soort verhaaltje bij het woord, zoals bij het woord herfst: ‘Ik speel graag met blaadjes.’ Inmiddels zie ik dat de kinderen zich steeds bewuster worden van de woorden die ze in hun zin gebruiken.’

Tip! Deze activiteit kun je ook uitvoeren met woordkaarten die passen bij jouw thema.

Het geheim zit in bewustwording van je eigen taalgebruik en het toevoegen van betekenisvolle woorden en details. Zo maak je van elk routine-moment een rijk taalmoment.

We hopen dat deze blog je inspireert om (nog meer) te werken aan rijke taal tijdens je dagelijkse routines. Ben je benieuwd hoe het er bij ons in de praktijk uitziet? Volg ons dan op Instagram via @juf_simoon en @juffie_manon. Werk jij zelf ook met rijke taal bij routines of heb je nog leuke ideeën? Deel ze dan met ons via de Facebookgroep Vrienden van Kleuteruniversiteit.

Rijke taal – geheugensteuntjes
Woordkaartenspel